Konumu ezberlemek: gruplama ve yeniden kurma

Bütün bir konumu, en fazla 32 taşı, zihninde tutmak imkânsız gibi gelebilir. Oysa körlemenin temel becerisi budur: konumun sağlam bir görüntüsü olmadan hesap yapamaz veya bir partiyi takip edemezsin. Tipik görev: bu konuma 8 saniye bak, sonra gözlerin kapalıyken yeniden kur.

İşin sırrı insanüstü hafıza değildir. Konumu zihnine nasıl kaydettiğindir.

Bilmeye değer iki temel deney:

• de Groot, ardından Chase ve Simon (1973): gerçek bir parti konumu beş saniye gösterildiğinde usta, konumun neredeyse tamamını yeniden kurar. Yeni başlayan ise yalnızca birkaç taşı hatırlar.
• Chase & Simon (1973): deney, taşlar rastgele yerleştirilerek tekrarlanır. Bu kez usta yeni başlayandan daha iyi sonuç alamaz.

Çıkarılacak ders: daha güçlü bir hafızaya değil, konumu gruplara ayırmayı öğrenmeye ihtiyacın var. Bu hem yükünü hafifletir hem de nasıl çalışacağını gösterir.

Piyonlar az hareket eder ve bütün konumu şekillendirir. Önce onları iskelet gibi zihnine kaydet: piyon zincirleri (b2-c3-d4), duble, izole ve geri piyonlar, açık ve yarı açık dikeyler, bir kanattaki piyon çoğunluğu.

İskeleti kurunca diğer taşları ona göre yerleştirirsin: "zincirin arkasındaki fil", "açık dikeydeki kale". Bu, 8 piyonu tek tek ezberlemekten çok daha sağlam bir yöntemdir.

Tanıyıp adlandırabileceğin taş gruplarını öğren:

• "Kısa rok" = bir seferde 6 taş: şah g1'de, kale f1'de, piyonlar f2-g2-h2'de ve çoğu zaman at f3'tedir. Tek bir ifadeyle bütün köşeyi zihninde kurarsın.
• "Fianchetto" = g2/b2'de fil ve buna göre düzenlenmiş f-g-h veya a-b-c piyonları.
• "e4-d4 piyon merkezi", "Fransız zinciri e6-d5", "vezir + fil bataryası", "aynı dikeyde üst üste kaleler".

Oynayarak ve çalışarak tanıdığın konum gruplarını çoğaltırsın. Ne kadar çok kalıp bilirsen o kadar az şeyi tek tek hatırlaman gerekir.

Her şeyi geliştiren günlük alıştırma:

1. Gerçek bir konuma 5 ile 10 saniye boyunca bak.
2. Tahtayı gizle.
3. Konumu boş bir tahtada ya da zihninde yeniden kur.
4. Tehditleri, zayıflıkları ve planları sesli söyle.

Zorluğu aşamalı artır: önce tahtanın yarısını, sonra tamamını çalış. Önce yalnızca hangi karelerin dolu olduğunu hatırla, sonra her karede tam olarak hangi taşın bulunduğunu da hatırla.

Konumları veya bütün varyantları uzun süre hatırlamak için, örneğin açılışları ve ünlü partileri ezberlerken, bildiğin bir rotayı zihninde kur: evin ya da işe gittiğin yol olabilir. Her taş grubunu bir durakta canlı bir görüntü olarak yerleştir. PAO sistemi bunu Kişi-Eylem-Nesne ile yapar. Hatırlamak istediğinde rotayı zihninde izle ve görüntüleri geri çağır. Hafıza şampiyonları bu yöntemi kullanır. Hazırlaması daha zahmetlidir; parti sırasında hesaplama için değil, uzun süreli hatırlama için uygundur.

Gelişmiş varyant: Bazı oyuncular tahtayı ikiye böler (Beyaz tarafı, Siyah tarafı) ve her yarıyı kısa bir harf dizisi olarak kodlayıp bunu bir resme dönüştürür. Etkili bir yöntemdir ancak kişisel bir sistem gerektirir; yalnızca ezberleme teknikleri meraklıları için uygundur.

En etkili kısayol: bir taşın neden orada olduğunu biliyorsan onu ezberlemene neredeyse gerek kalmaz. Anlam, hatırlamana yardımcı olur. Kimin neye saldırdığını ve planın ne olduğunu anladığın bir konum, çok az çabayla aklında kalır; çünkü her taşın orada bulunmasının bir nedeni vardır. Bu yüzden bir bakışta hatırlama testinde her zaman "neden"i sesli söyle.

1. Her iki tarafın piyonları (iskelet).
2. Şahlar ve hangi tarafa rok atıldığı.
3. Önce kaleler, sonra (renklerine göre) filler, sonra atlar, sonra vezirler.

Sabit bir sıra, taşları atlamanı önler ve zamanla alışkanlığa dönüşür. Hafıza uzmanlarının kullandığı hatırlama sıralarından biri şöyledir: kaleler, siyah kareli filler, beyaz kareli filler, atlar, vezir, şah.

Grup katmanını açarak konumun renkli gruplara ayrılışını gör. Ardından süreli inceleme ve yeniden kurma alıştırmasını yap; sonucunu puanla kontrol et.

1. Yarım tahtada bir bakışta hatırlama testi: yalnızca hangi karelerin dolu olduğunu hatırla.
2. Tam tahtada bir bakışta hatırlama testi: hangi karelerin dolu olduğunu hatırla.
3. Hangi taşın nerede olduğunu da hatırlayarak bir bakışta hatırlama testi.
4. Konumu yeniden kurmadan önce tahtanın gizli kaldığı süreyi uzat; böylece hatırlamayı geciktir.
5. Yeniden kur ve tehditleri söyle (taktik dersine geçiş).

• Kare kare ezberlemek. Temel hata budur: belleğindeki üç ya da dört birimi tek tek taşlara harcarsın. Önce taşları gruplara ayır.
• Rastgele konumlarla çalışmak. Yararsızdır; anlamlı gruplar oluşturamazsın. Her zaman gerçek partilerden alınmış konumları kullan.
• Piyon iskeletini atlamak. Bu temel olmayınca taşlar zihninde "havada kalır" ve birbirine karışır.
• Taşların neden orada olduğunu söylememek. Anlamak, konumu akılda tutmanın en iyi yoludur; hakkında hiçbir şey söylemediğin konum çabuk silinir.